ANDROGEN ở nam giới lớn tuổi

ANDROGEN ở nam giới lớn tuổi

Khi xã hội phát triển thì mối quan tâm hàng đầu của mọi người là chất lượng cuộc sống, qua đó nhu cầu sức khỏe của lớp người cao tuổi trong xã hội được quan tâm nhiều hơn. Gánh nặng tuổi tác thường đem lại những thay đổi trong cơ thể khiến cho con người không còn bắt nhịp được với cuộc sống xung quanh.

Theo định nghĩa bởi tổ chức Y tế thế giới, “sức khỏe là trạng thái thoải mái về thể chất, tinh thần và xã hội, không phải chỉ là tình trạng không mắc bệnh”. Nhu cầu duy trì khả năng sống, làm việc, sinh hoạt của con người khi tuổi cao là nhu cầu chính đáng cần được quan tâm, nhất là khi lớp người lớn tuổi chiếm tỷ lệ ngày càng cao trong dân số.

Androgen những vấn đề của tuổi già

Theo thống kê, những bệnh nhân thường gặp nhất ở tuổi già bao gồm bệnh lý tim mạch, ung thư, bệnh đường hô hấp, bệnh lý thần kinh và bệnh tiểu đường. Đây là những bệnh lý có khả năng ảnh hưởng đến chức năng của các cơ quan khác nhau trong cơ thể, trong số đó có hệ sinh sản sinh dục. Ngược lại, nghiên cứu cũng cho thấy nội tiết tố sinh dục có vai trò đáng kể trong những bệnh lý nêu trên. Tương tự như estrogen ở nữ giới, androgen ở nam giới có tác dụng bảo vệ cơ thể trước những bệnh lý thường gặp ở tuổi già.

Rõ ràng nhất là tác dụng của androgen trên hệ cơ-xương khớp, quy định đặc tính sinh dục thứ phát của phái nam. Androgen kích thích gia tăng khối lượng cơ thông qua gia tăng kích thước sợi cơ. Sau đó, người ta phát hiện ra androgen còn có tác dụng trên phân bố mô mỡ trong cơ thể. Riêng vai trò của androgen trong loãng xương ở nam giới chỉ mới được phát hiện gần đây.

Cơ chế tác dụng của androgen trên triệu chứng tâm thần kinh chưa được hiểu rõ, tuy nhiên người ta quan sát thấy một loại androgen là DHEA (dehydroepiandrosterone) và sulfate của nó giảm đi theo tuổi, và khi bổ sung nội tiết này đem lại sự cải thiện về tính khí ở người già. Riêng vai trò của testosterone vẫn còn đang được bàn cãi với những kết quả nghiên cứu trái ngược nhau, cho dù mối liên quan của testosterone với tính khí đã được đề cập đến hơn 20 năm nay.

Về mối liên quan của androgen với bệnh tim mạch và tiểu đường, nghiên cứu trên phụ nữ cho thấy testosterone tự do cao và SHBG (sex-hormone binding globulin) thấp trong máu tương ứng với gia tăng nguy cơ bệnh lý tim mạch và tiểu đường không phụ thuộc insulin. Tuy nhiên, nam giới bị tiểu đường lại có nồng độ testosterone trong máu thấp hơn bình thường và điều lý thú là liệu pháp bổ sung testosterone lại dường như cho tác dụng bảo vệ chống nguy cơ tiểu đường và bệnh tim mạch ở nam giới. Tuy nhiên cần thêm nghiên cứu tiền cứu theo dõi trong thời gian dài hơn để xác định tác dụng này.

Bên cạnh sự suy giảm androgen, những nội tiết khác trong cơ thể cũng bị thay đổi khi tuổi cao, trong đó có thể kể đến nội tiết tăng trưởng và melatonin. Sự suy giảm nội tiết tăng trưởng gây những biểu hiện tương tự như suy giảm testosterone bao gồm giảm lượng cơ, tăng lượng mỡ, giảm mật độ xương và thay đổi tính chất da lông. Suy giảm nội tiết tăng trưởng còn làm giảm sản xuất IGF-1 (insulin-like growth factor-1), qua đóảnh hưởng đến hoạt động của hệ thần kinh. Tuy nhiên theo nghiên cứu năm 1998, hiệu quả của liệu pháp bổ sung nội tiết tăng trưởng chỉ cho kết quả hạn chế.
Melatonin cũng là một trong những nội tiết bị suy giảm khi tuổi cao. Melatonin do tuyến tùng tiết ra vào ban đêm, có vai trò trong điều hòa chức năng sinh dục và nhịp sinh học của cơ thể. Melatonin dường như vừa có tác động, vừa chịu ảnh hưởng của chức năng sinh sản và sinh dục. Một mặt melatonin có khả năng ức chế trưởng thành sinh dục nhưng mặt khác, melatonin sẽ giảm sản xuất khi testosterone giảm. Sử dụng melatonin dường như giúp cải thiện những rối loạn về giấc ngủ ở người lớn tuổi nhưng người ta vẫn chưa khẳng định được đó là kết quả của riêng melatonin hay do tương tác của các nội tiết. Một số tác động trực tiếp và gián tiếp khác của melatonin vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu.

Trên đây chỉ là một vài trong nhiều vấn đề sức khỏe ở tuổi già có liên quan đến androgen. Tuy trong hầu hết trường hợp androgen chỉ là một trong những yếu tố tác động gây nên kết quả sau cùng, vẫn có thể coi androgen có vai trò trong hầu hết các bệnh lý thường gặp ở nam giới lớn tuổi.

Andropause hay suy giảm androgen ở nam giới lớn tuổi

Như đã đề cập ở trên, những từ như ‘male climacteric’, ‘male menopause’ hay ‘andropause’ bắt nguồn từ những chữ ‘climacteric’ hay ‘menopause’ để chỉ sự mãn kinh ở phụ nữ lớn tuổi. Tuy nhiên những từ này bao hàm trong nó sự chấm dứt tương đối đột ngột chức năng của tuyến sinh dục mà biểu hiện rõ rệt nhất là sự tắt kinh vĩnh viễn xảy ra với mọi phụ nữ khi đến một độ tuổi nhất định. Tình trạng này chỉ xảy ra ở những bệnh nhân nam điều trị ung thư tiền liệt tuyến bằng ức chế nội tiết. Ở nam giới lớn tuổi, lượng androgen trong cơ thể nam giới không thay đổi đột ngột mà giảm dần, kéo dài trong nhiều năm và thường không chấm dứt hoàn toàn.

Gần đây, thuật ngữ ADAM (androgen decline in aging male – suy giảm androgen ở nam giới lớn tuổi) hoặc PADAM (partial androgen deficiency in aging male – thiếu hụt một phần androgen ở nam giới lớn tuổi) được đưa ra nhằm mô tả chính xác hơn bản chất của vấn đề. Thuật ngữ này một mặt nhấn mạnh vai trò của androgen, mặt khác tránh đi hàm ý cho rằng nội tiết tố nam giảm mất đột ngột ở tuổi già. Bình quân testosterone giảm đi 1% mỗi năm kể từ sau độ tuổi 50. Nghiên cứu cho thấy 20% nam giới trên 60 tuổi có tình trạng suy giảm lượng nội tiết sinh dục so với chỉ 7% nam giới dưới 60 tuổi.

Bên cạnh giảm androgen, ở nam giới lớn tuổi còn có sự gia tăng SHBG (sex hormone-binding globulin). SHBG gắn kết chặt với testosterone làm giảm lượng testosterone có hoạt tính sinh học của dưới dạng tự do và gắn kết với albumine. Một điểm đáng lưu ý khác là sự thay đổi testosterone trong ngày ở người già cũng giảm đi khiến lượng testosterone bình quân hạ thấp.

Tuy được chế tiết chủ yếu từ tuyến thượng thận nhưng DHEA (dehydro-epiandrosterone) và sulface của nó (DHEAS) cũng là loại androgen được quan tâm. DHEA(S) giảm tương ứng theo tuổi và được dùng để cải thiện tình trạng suy giảm androgen, đặc biệt với những triệu chứng thần kinh ở người lớn tuổi. DHEA(S) còn là một nội tiết thần kinh tổng hợp ra tại não và thúc đẩy sự phát triển và tái lập thần kinh. Bên cạnh đó, DHEA(S) còn có tác dụng tăng đáp ứng miễn dịch và bảo vệ đối với ung thư trên động vật thực nghiệm.

Để chẩn đoán, biểu hiện lâm sàng của tình trạng suy giảm chức năng sinh dục này bao gồm (1) giảm ham muốn và khả năng tình dục, biểu hiện bằng giảm khả năng cương dương; (2) thay đổi tính khí đi kèm với giảm hoạt động trí óc, giảm định hướng không gian và thường hay mệt mỏi, trầm cảm và bực tức; (3) tăng lượng mỡ, giảm lượng cơ đi kèm với giảm sức mạnh; (4) thay đổi tính chất da và lông, tóc; và (5) giảm mật độ xương đưa đến tình trạng loãng xương. Những biểu hiện trên có thể hiện diện với những mức độ khác nhau không tương ứng với lượng nội tiết trong cơ thể.
Tuy nhiên, biểu hiện lâm sàng của hội chứng chỉ rõ ràng ở những trường hợp suy giảm nội tiết nặng. Với những trường hợp nghi ngờ khác thì xét nghiệm có giá trị nhất là đo lượng testosterone có hoạt tính sinh học. Với những người trên 40 tuổi, lượng SHBG tăng dần có khả năng ảnh hưởng đến kết quả, cần được đo kiểm tra để góp phần chẩn đoán tình trạng của bệnh nhân.