Dòng dõi “độc” của loại thuốc tuyệt vời

Dòng dõi “độc” của loại thuốc tuyệt vời

0 461

Rắn Bothrops jararaca.

Ðược sinh ra từ nọc của một loài rắn độc, captopril hoàn toàn có thể giết chết một người nếu quá trình sản xuất không được đảm bảo. ..

Ðược sinh ra từ nọc của một loài rắn độc, captopril hoàn toàn có thể giết chết một người nếu quá trình sản xuất không được đảm bảo. Ranh giới giữa kẻ hủy diệt và vị cứu tinh chưa bao giờ lại mong manh như với loại thuốc này.

Cái tên quen thuộc

Có lẽ không ai không biết đến bệnh tăng huyết áp. Và nếu đã một lần để ý tới bệnh này chắc hẳn chúng ta sẽ nhớ đến một nhóm thuốc hạ áp vô cùng tuyệt vời. Đó là nhóm thuốc ức chế men chuyển.

Nhóm thuốc ức chế men chuyển là một nhóm thuốc hạ áp rất thông dụng trong bệnh viện cũng như trên thị trường thuốc. Nó được chỉ định dùng rộng rãi vì có những ưu điểm vượt trội: hạ áp tốt, duy trì lâu mà còn làm mềm mại hóa mạch máu. Cơ chế hạ áp là làm giãn mạch máu và ngừng tiết chất làm tăng tái hấp thu nước (aldosteron). Sự phối hợp hài hòa giữa hai cơ chế này đã đồng thời làm giảm được sự co thắt mạch và thể tích máu lưu hành. Kết quả là huyết áp của người bệnh dễ dàng được kiểm soát. Không những thế, nó lại còn làm tăng tưới máu cho thận nên hiệu quả chống suy thận được thêm phần củng cố. Huyết áp được hạ, biến chứng huyết áp được phòng ngừa.

Một trong những đại diện điển hình là thuốc captopril, đây là thuốc được tìm ra lâu đời nhất. Người ta vẫn biết đến nó với nhiều tên gọi khác nhau như caporil, captohasan, dotoril, capoten…

Ấy thế nhưng captopril lại không hề có một tiểu sử tốt đẹp. Nó có nguồn gốc vô cùng tệ hại mà nếu chỉ mới nghe thôi chúng ta cũng phải khiếp sợ. Được sinh ra từ nọc của một loài rắn độc, captopril có thể giết chết một người nếu quá trình sản xuất không được đảm bảo. Ranh giới giữa kẻ hủy diệt và vị cứu sinh chưa bao giờ lại mong manh như với loại thuốc này.

Dòng dõi “độc”

Thế hệ thuốc ức chế men chuyển đầu tiên captopril được ra đời dựa vào chất tiết ra từ một loài rắn độc. Tên của loài rắn này là Bothrops jararaca. Trước khi con người kịp bào chế ra thuốc captopril thì loài rắn này đã gây ra nhiều cái chết thương tâm.

Rắn Bothrops jararaca là một loài thành viên của họ rắn lục. Chúng có ở lãnh thổ Brazil, Paraguay và Argentina. Đây là một loài có kích thước khá lớn. Ước lượng sơ bộ nó có thể dài tới 1,6m, chiều dài đủ để bám dọc theo một cơ thể người với đầu của nó trên đỉnh đầu chúng ta còn đuôi thì vẫn chưa nhấc khỏi đất.

Song điều mà người ta chú ý đến nó không phải dài hay ngắn mà vì nó rất nguy hiểm. Nó có thể tiết ra khoảng 25-26mg nọc độc khô và nếu để chiết ra tối đa thì khối lượng này có thể lớn hơn thế gấp nhiều lần. Theo những con số ghi nhận được, khối lượng nọc độc khô tối đa có thể đạt đến 300mg. Khối lượng nhiều và độ độc cao nên nó hoàn toàn đủ sức giết chết một con bò, một con vật có khối lượng nặng hơn nó nhiều lần.

Theo những con số thực nghiệm, liều gây chết của nó với chuột là khoảng 1mg/kg nếu chất độc này ngấm trực tiếp vào máu. Sau khi ngấm vào cơ thể, nọc độc của nó sẽ gây ra rối loạn huyết động, xuất huyết não, sốc, suy thận, trụy tim mạch và tử vong.

Theo thống kê, nó là sát thủ ghê sợ nhất tại những vùng đất trù phú ở Brazil. Người ta không hiểu tại sao những vùng đất “nhà giàu” lại có nhiều loài rắn này sinh sống đến thế và con người sống tại các vùng này luôn đặt nó vào vòng phòng ngự cẩn thận nhất. Số nạn nhân do nó gây ra không phải là một con số ít. Từ năm 1902 – 1945 đã có 3.446 nạn nhân bị loài rắn này cắn. Tổng số vụ tai nạn do nó gây ra chiếm 52% trong tổng số vụ rắn cắn ở đất nước đậm chất châu Phi này. Và cũng trong khoảng thời gian trên, nó chính là thủ phạm phải chịu trách nhiệm về 25 cái chết vô tội.

Độc là thế nhưng người ta lại không thể ngờ được nọc độc của nó lại có thể là một vị thuốc chữa bệnh cho con người. Sợi dây nào bắc cầu cho hai thái cực trái ngược này?

Cây cầu khoa học

Sợi dây chính để nối giữa hai thái cực hoàn toàn trái chiều của rắn Bothrops jararaca chính là cây cầu khoa học. Nhưng không phải tự nhiên mà nọc độc của rắn Bothrops jararaca được ứng dụng trong điều trị bệnh lý. Nó là kết quả của một quá trình làm việc cực nhọc và kiên nhẫn của các nhà khoa học, đặc biệt là các nhà hóa học và dược học.

Năm 1965, GS. John Vane thuộc Đại học Oxford – người được nhận giải Nobel năm 1982 đã nhận được một món quà từ người học trò của ông là một lọ đựng nọc rắn Bothrops jararaca. Người học trò của ông là TS. Sergio Ferreira, người Brazil. Sergio tặng nọc rắn Bothrops jararaca cho thầy vì ông biết người thầy đáng kính của mình đang mày mò tìm kiếm một loại thuốc hạ huyết áp ức chế được men chuyển của hệ RAA trong thận. Ông đã nhận thấy một chi tiết khá lý thú rằng những nạn nhân mà bị rắn độc này cắn thì tất cả họ đều có chung một biểu hiện là huyết áp tụt đến không thể tưởng tượng được. John cùng một cộng sự đã thử nghiệm thì thấy rằng, khi tiêm nọc độc của rắn này vào máu động vật thực nghiệm thì huyết áp của động vật có thể hạ được. Như vậy, nó có tiềm năng là một chất ức chế không cho huyết áp tăng. Nhưng ông loay hoay không biết làm thế nào mà sử dụng trên con người vì chắc rằng nếu cố tình tiêm thì nạn nhân sẽ bị tử vong.

Một thời gian sau, hai nhà khoa học là David Cushman và Miguel A. Ondetti của Công ty dược Squibb đã chiết xuất thành công một chất là teprotide từ nọc rắn. Chất này được chứng minh là có tác dụng hạ áp nhưng không gây nguy hiểm cho con người. Về sau, nó được chứng minh là một chất có tác dụng ức chế men chuyển của hệ RAA. Teprotide chính là tiền chất tạo ra captopril. Năm 1978, captopril được xuất hiện trên làng dược thế giới. Nó được đánh giá ngay từ khi mới ra đời là một thuốc hạ áp tiềm năng. Năm 1978 cũng được coi là một dấu mốc đầy ấn tượng với loài rắn Bothrops jararaca vì bắt đầu từ đây nó được gắn thêm một cái tên là loài rắn hữu ích.